Chia thừa kế khi không có di chúc: ai được hưởng, thời hiệu và thủ tục thế nào?

Không có di chúc hợp pháp thì di sản chia theo ba hàng thừa kế; hàng thứ nhất gồm vợ, chồng, cha, mẹ, con, hưởng phần bằng nhau. Thời hiệu chia di sản: 30 năm với bất động sản, 10 năm với động sản. Thỏa thuận được thì công chứng; có tranh chấp thì khởi kiện tại Tòa án.

Căn cứ pháp lý

Khi nào di sản được chia theo pháp luật?

Di sản được chia theo pháp luật khi không có di chúc, di chúc không hợp pháp, hoặc người được hưởng theo di chúc không nhận được phần của mình.

Tóm tắt nội dung Điều 650 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13: thừa kế theo pháp luật áp dụng khi không có di chúc; di chúc không hợp pháp; người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc cùng thời điểm với người lập di chúc, hoặc cơ quan, tổ chức được hưởng theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế; người được chỉ định thừa kế theo di chúc không có quyền hưởng hoặc từ chối nhận di sản. Thừa kế theo pháp luật cũng áp dụng với phần di sản không được di chúc định đoạt, phần liên quan đến phần di chúc không có hiệu lực pháp luật và phần liên quan đến người thừa kế theo di chúc rơi vào các trường hợp trên.

Phần tài sản nào là di sản để chia?

Di sản chỉ gồm phần tài sản thuộc về người chết; phần của vợ, chồng còn sống hoặc của người đồng sở hữu khác không phải là di sản. Điều 612 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 quy định: "Di sản bao gồm tài sản riêng của người chết, phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác."

Tóm tắt nội dung khoản 2 Điều 66 Luật Hôn nhân và gia đình số 52/2014/QH13: khi có yêu cầu chia di sản, tài sản chung của vợ chồng được chia đôi, trừ trường hợp có thỏa thuận về chế độ tài sản; phần của người chết được chia theo pháp luật về thừa kế.

Ai được hưởng di sản khi chia theo pháp luật?

Người thừa kế theo pháp luật được xếp thành ba hàng; hàng thứ nhất gồm vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết. Người cùng hàng hưởng phần bằng nhau; hàng sau chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng trước.

Bảng 1. Ba hàng thừa kế theo khoản 1 Điều 651 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13

Tóm tắt nội dung khoản 3 Điều 651 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13: hàng sau chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng trước do đã chết, không có quyền hưởng, bị truất quyền hưởng hoặc từ chối nhận di sản.

Con nuôi và cha nuôi, mẹ nuôi thừa kế di sản của nhau; con riêng và bố dượng, mẹ kế cũng vậy nếu có quan hệ chăm sóc, nuôi dưỡng nhau như cha con, mẹ con. Người thừa kế phải còn sống vào thời điểm mở thừa kế, hoặc đã thành thai trước khi người để lại di sản chết và sinh ra còn sống (Điều 613, Điều 653, Điều 654 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13).

Một số người không được hưởng di sản, như người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe của người để lại di sản hoặc vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng người đó (khoản 1 Điều 621 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13).

Thừa kế thế vị áp dụng khi nào?

Thừa kế thế vị áp dụng khi con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng thời điểm với người để lại di sản. Điều 652 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 quy định: "Trường hợp con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng một thời điểm với người để lại di sản thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của cháu được hưởng nếu còn sống; nếu cháu cũng chết trước hoặc cùng một thời điểm với người để lại di sản thì chắt được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của chắt được hưởng nếu còn sống."

Các cháu cùng chia một suất của cha hoặc mẹ mình. Nếu người con chết sau người để lại di sản thì không phải thế vị: phần của người con phát sinh từ thời điểm mở thừa kế (Điều 614 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13) và được chia tiếp như di sản của người con, nên vợ hoặc chồng của người con cũng có thể có phần.

Tình huống minh họa (giả định, không phải vụ việc thật). Ông A mất năm 2025, không để lại di chúc; cha mẹ ông đã mất trước. Tài sản là ngôi nhà chung của ông A và vợ là bà B. Ông bà có ba con là C, D, E; anh E mất năm 2022, để lại hai con là G, H.

Bảng 2. Cách chia ngôi nhà trong tình huống giả định

Di sản của ông A là 1/2 ngôi nhà, chia cho bốn suất: bà B, C, D và suất của anh E. Kết quả thực tế còn phụ thuộc giấy tờ, nghĩa vụ tài sản và thỏa thuận của các bên.

Nếu việc chia ngôi nhà ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của bà B và gia đình, bà B có quyền yêu cầu Tòa án xác định phần di sản của từng người nhưng chưa cho chia trong thời hạn không quá 03 năm kể từ thời điểm mở thừa kế; hết thời hạn này, nếu chứng minh được việc chia vẫn ảnh hưởng nghiêm trọng, bà B có thể yêu cầu gia hạn một lần, không quá 03 năm (khoản 2 Điều 661 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13; khoản 3 Điều 66 Luật Hôn nhân và gia đình số 52/2014/QH13).

Có di chúc thì ai vẫn được hưởng dù di chúc không cho?

Con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng và con thành niên không có khả năng lao động vẫn được hưởng phần bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, tính như trường hợp di sản được chia theo pháp luật. Tóm tắt nội dung Điều 644 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13: quyền này phát sinh khi họ không được di chúc cho hưởng hoặc được cho ít hơn hai phần ba suất đó; không áp dụng cho người từ chối nhận di sản theo Điều 620 hoặc người không có quyền hưởng di sản theo khoản 1 Điều 621 Bộ luật này.

Thời hiệu chia di sản, xác nhận quyền thừa kế là bao lâu?

Thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm với bất động sản, 10 năm với động sản; yêu cầu xác nhận hoặc bác bỏ quyền thừa kế là 10 năm; yêu cầu người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết là 03 năm. Tất cả tính từ thời điểm mở thừa kế.

Bảng 3. Thời hiệu thừa kế theo Điều 623 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13

Khoản 1 Điều 611 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13 quy định: "Thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết." Hết thời hiệu chia di sản, di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản đó (khoản 1 Điều 623 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13).

Tòa án chỉ áp dụng thời hiệu khi một bên hoặc các bên yêu cầu trước khi Tòa án cấp sơ thẩm ra bản án, quyết định (khoản 2 Điều 149 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13; khoản 2 Điều 184 Bộ luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13).

Với thừa kế mở trước ngày 01/01/2017 mà di sản là bất động sản, Án lệ số 26/2018/AL xác định thời hiệu yêu cầu chia di sản theo Bộ luật Dân sự năm 2015, tức là 30 năm, khi Tòa án giải quyết sau ngày Bộ luật này có hiệu lực. Án lệ viện dẫn điểm d khoản 1 Điều 688 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13, là quy định chuyển tiếp về thời hiệu đối với giao dịch dân sự xác lập trước ngày Bộ luật có hiệu lực. Cũng theo án lệ này, nếu người để lại di sản chết trước ngày công bố Pháp lệnh Thừa kế ngày 30/8/1990, thời điểm bắt đầu tính thời hiệu yêu cầu chia di sản là ngày công bố Pháp lệnh này.

Với thừa kế mở đã lâu, việc tính thời hiệu còn có thể chịu tác động của các quy định chuyển tiếp riêng, nên cần kiểm tra theo từng hồ sơ. Khi chưa rõ yêu cầu thuộc loại nào, nên tính theo thời hiệu ngắn hơn.

Thủ tục phân chia di sản tại tổ chức hành nghề công chứng thế nào?

Những người thừa kế thống nhất cách chia thì lập văn bản phân chia di sản và yêu cầu công chứng; việc tiếp nhận được niêm yết trước khi công chứng. Văn bản đã công chứng là căn cứ để đăng ký chuyển quyền cho người được hưởng di sản (khoản 6 Điều 59 Luật Công chứng số 46/2024/QH15).

Bảng 4. Các bước phân chia di sản theo thỏa thuận

Thủ tục này cũng áp dụng khi chỉ có một người thừa kế, thường gọi là khai nhận di sản (khoản 5 Điều 59 Luật Công chứng số 46/2024/QH15).

Với nhà đất, cần chọn tổ chức hành nghề công chứng đúng thẩm quyền. Tóm tắt nội dung Điều 44 Luật Công chứng số 46/2024/QH15: công chứng viên chỉ công chứng giao dịch về bất động sản trong phạm vi tỉnh, thành phố nơi tổ chức hành nghề công chứng đặt trụ sở, trừ di chúc, văn bản từ chối nhận di sản, văn bản ủy quyền liên quan đến bất động sản và một số trường hợp khác. Quy định về phạm vi công chứng giao dịch về bất động sản được Luật số 04/2026/QH16 sửa đổi, có hiệu lực từ ngày 01/01/2027.

Di sản là quyền sử dụng đất thì đăng ký sang tên thế nào?

Người nhận thừa kế phải đăng ký biến động trong 30 ngày, tính từ ngày phân chia xong quyền sử dụng đất là di sản hoặc từ ngày bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật (khoản 3 Điều 133 Luật Đất đai số 31/2024/QH15). Hồ sơ nộp tại cơ quan có thẩm quyền đăng ký đất đai.

Văn bản về thừa kế quyền sử dụng đất được công chứng hoặc chứng thực theo pháp luật về dân sự (điểm c khoản 3 Điều 27 Luật Đất đai số 31/2024/QH15). Điều kiện phải có Giấy chứng nhận tại điểm a khoản 1 Điều 45 Luật Đất đai số 31/2024/QH15 không áp dụng cho trường hợp thừa kế quyền sử dụng đất, nên đất chưa có Giấy chứng nhận vẫn có thể được để thừa kế. Tuy vậy, khi di sản là quyền sử dụng đất, hồ sơ yêu cầu công chứng văn bản phân chia di sản phải có giấy tờ chứng minh quyền sử dụng đất của người để lại di sản (điểm c khoản 2 Điều 59 Luật Công chứng số 46/2024/QH15). Vì vậy, cần kiểm tra trước giấy tờ về nguồn gốc và quá trình sử dụng đất.

Khi các đồng thừa kế không thống nhất thì khởi kiện ở đâu?

Tranh chấp về thừa kế tài sản do Tòa án nhân dân khu vực giải quyết sơ thẩm (khoản 5 Điều 26, Điều 35 Bộ luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13; Điều 35 sửa đổi bởi Luật số 85/2025/QH15 từ ngày 01/7/2025). Nếu đối tượng tranh chấp là bất động sản, chỉ Tòa án nơi có bất động sản có thẩm quyền (điểm c khoản 1 Điều 39); nếu bất động sản ở nhiều địa phương, nguyên đơn có thể yêu cầu Tòa án nơi có một trong các bất động sản giải quyết (điểm i khoản 1 Điều 40 Bộ luật này).

Theo khoản 1 Điều 4 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân số 34/2024/QH15 (đã được sửa đổi, bổ sung), tổ chức Tòa án nhân dân gồm Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Tòa án nhân dân khu vực, Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế và các Tòa án quân sự. Trước khi nộp đơn, cần xác định đúng Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền theo lãnh thổ.

Khoản 2 Điều 235 Luật Đất đai số 31/2024/QH15 yêu cầu hòa giải tranh chấp đất đai tại Ủy ban nhân dân cấp xã trước khi cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết. Riêng tranh chấp về thừa kế quyền sử dụng đất, khoản 2 Điều 3 Nghị quyết số 04/2017/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn hòa giải tại cấp xã không phải là điều kiện khởi kiện. Nghị quyết này ban hành khi Luật Đất đai năm 2013 còn hiệu lực và thực tiễn còn cách hiểu khác nhau, nên cần xem xét từng trường hợp.

Trong thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm, Tòa án tiến hành hòa giải (khoản 1 Điều 205 Bộ luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13). Nếu phải chia, người thừa kế có quyền yêu cầu chia bằng hiện vật; không chia đều được thì thỏa thuận định giá, người nhận hiện vật, hoặc bán để chia (khoản 2 Điều 660 Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13).

Cần chuẩn bị những giấy tờ gì?

Giấy tờ thường cần gồm giấy tờ chứng minh người để lại di sản đã chết, giấy tờ chứng minh quan hệ thừa kế, di chúc (nếu có) và giấy tờ về di sản. Danh mục cụ thể tùy nơi giải quyết và tình trạng hồ sơ.

Bảng 5. Giấy tờ thường cần khi chia thừa kế theo pháp luật

Nhóm dịch vụ liên quan: Đất đai, nhà ở, thừa kế →

Bài viết liên quan

• Nộp đơn ly hôn ở Hà Nội tại Tòa án nào?
• Thu hồi nợ đúng pháp luật gồm những bước nào?